Dziedziczenie domu: mądrze ureguluj testament, sukcesję i podatek

Ustawowe dziedziczenie: co dzieje się bez testamentu

Jeśli nie pozostawi Pan żadnego testamentu, obowiązuje ustawowe dziedziczenie (gesetzliche Erbfolge). Z chwilą śmierci cały majątek przechodzi w całości na spadkobierców, a więc dom, konta oraz także długi (§ 1922 BGB, sukcesja uniwersalna). To, kto dziedziczy, zależy od kolejności: spadkobiercami pierwszej kolejności są zstępni, czyli dzieci i wnuki (§ 1924 BGB). Dziedziczą w równych częściach; w miejsce zmarłego wcześniej dziecka wstępują jego dzieci.

Pozostały przy życiu małżonek ma własne prawo do dziedziczenia obok krewnych (§ 1931 BGB). Jeśli małżonkowie żyli w ustawowym ustroju majątkowym wspólności dorobku (Zugewinngemeinschaft), jego udział spadkowy zwiększa się ryczałtowo o kolejną jedną czwartą (§ 1371 BGB). Obok dzieci małżonek dziedziczy wówczas połowę, a dzieci dzielą między siebie drugą połowę.

• Przykład: małżeństwo we wspólności dorobku, dwoje dzieci, brak testamentu. Pozostały przy życiu małżonek otrzymuje 1/2, każde dziecko 1/4.
• Skutek: dom należy teraz wspólnie do trzech osób, do wspólnoty spadkowej.

Właśnie przy nieruchomościach prowadzi to często do skutków, których zmarły w ten sposób by nie chciał. Kto chce decydować, kto otrzyma dom, potrzebuje testamentu lub umowy dziedziczenia.

Testament czy umowa dziedziczenia: tak decyduje Pan sam

Rozrządzeniem na wypadek śmierci stawia Pan własną wolę w miejsce ustawowego dziedziczenia. Dwie drogi są zwyczajowe:

• Testament własnoręczny (§ 2247 BGB): sporządzony w całości pismem ręcznym, z miejscem, datą i podpisem. Bezpłatny, w każdej chwili zmienny, lecz podatny na błędy przy niejasnym sformułowaniu.
• Testament notarialny (§ 2232 BGB): składany i poświadczany przed notariuszem. Daje pewność prawną i w wydziale ksiąg wieczystych z reguły zastępuje akt poświadczenia dziedziczenia (Erbschein).

Zdolność testowania ma ten, kto ukończył 16. rok życia i może pojąć znaczenie swojego oświadczenia (§ 2229 BGB). Małżonkowie często sporządzają testament berliński (§ 2269 BGB): ustanawiają się wzajemnie jedynymi spadkobiercami, a dzieci stają się spadkobiercami końcowymi. Chroni to dłużej żyjącego partnera, ma jednak haczyk podatkowy (o tym niżej).

Umowa dziedziczenia (§§ 2274 i nast. BGB) jest poświadczana notarialnie i wiążąca: w odróżnieniu od testamentu nie może zostać jednostronnie odwołana. Jest to sensowne, gdy zobowiązania mają być wiążące, na przykład wobec opiekującego się krewnego, ogranicza jednak późniejszą elastyczność.

Podatek od spadku i kwoty wolne: kto ile płaci

Przy przekazywaniu domu w spadku co do zasady powstaje podatek od spadku, jeśli wartość nabycia przekracza osobistą kwotę wolną. Kwoty wolne zależą od stopnia pokrewieństwa (§ 16 ErbStG):

• Małżonkowie i zarejestrowani partnerzy życiowi: 500.000 euro
• Dzieci (także pasierbowie i dzieci przysposobione): 400.000 euro na dziecko i na rodzica
• Wnuki: z reguły 200.000 euro
• Pozostali nabywcy (np. rodzeństwo, siostrzenice, osoby niespokrewnione): 20.000 euro

Powyżej kwoty wolnej opodatkowanie następuje według klasy podatkowej i wysokości nabycia (§§ 15, 19 ErbStG); w klasie podatkowej I dla bliskich krewnych stawka wynosi od 7 do 30 procent. Ważna jest zasada 10 lat (§ 14 ErbStG): kilka przysporzeń od tej samej osoby w ciągu dziesięciu lat sumuje się. Kto więc planuje wcześnie, może wielokrotnie wykorzystać kwoty wolne na przestrzeni lat.

Miarodajna jest wartość rynkowa nieruchomości według ustawy o wycenie. Od rocznej ustawy podatkowej z 2022 r. nieruchomości są w metodzie dochodowej i wartości rzeczowej wyceniane raczej wyżej, tak że obciążenie podatkowe przy cennych domach może odczuwalnie wzrosnąć.

Zwolnienie domu rodzinnego: dom na własny użytek bez podatku

Jedną z najważniejszych ulg przy przekazywaniu w spadku jest zwolnienie domu rodzinnego (Familienheim) (§ 13 ErbStG). Może ono prowadzić do tego, że nieruchomość zajmowana na własny użytek przechodzi w całości lub w części bez podatku od spadku, niezależnie od wartości.

• Pozostały przy życiu małżonek lub partner życiowy (§ 13 ust. 1 nr 4b ErbStG): dziedziczy dom rodzinny bez podatku, bez ograniczenia powierzchni, jeśli niezwłocznie sam się wprowadzi i mieszka w nim co najmniej dziesięć lat.
• Dzieci (§ 13 ust. 1 nr 4c ErbStG): dziedziczą dom rodzinny bez podatku do powierzchni mieszkalnej 200 metrów kwadratowych, również przy niezwłocznym własnym użytkowaniu przez dziesięć lat. Część przekraczająca tę granicę podlega opodatkowaniu.

Jeśli własne użytkowanie zostanie porzucone w ciągu dziesięciu lat bez ważkiego powodu, na przykład przez wyprowadzkę lub sprzedaż, zwolnienie odpada z mocą wsteczną. Zwolnienie to obowiązuje wyłącznie przy nabyciu na wypadek śmierci, a więc przy dziedziczeniu, a nie przy darowiźnie za życia na rzecz dzieci. Kto chce zachować dom w rodzinie, ma więc silny argument za przekazaniem go w spadku.

Zachowek, zapis i ustanowienie spadkobiercy

Również ten, kto sporządza testament, nie może pozostawić bliskich krewnych całkiem z niczym. Wydziedziczonym dzieciom, małżonkom, a w pewnych okolicznościach rodzicom, przysługuje zachowek (§ 2303 BGB). Wynosi on połowę ustawowego udziału spadkowego i jest czystym roszczeniem pieniężnym wobec spadkobierców, a nie roszczeniem o sam dom. Jest to drażliwe przy nieruchomościach: spadkobiercy mogą być w pewnych okolicznościach zmuszeni wypłacić zachowek, choć wartość jest związana w domu.

Darowizny z ostatnich dziesięciu lat przed śmiercią mogą zachowek nawet zwiększyć (uzupełnienie zachowku, § 2325 BGB); uwzględniana wartość maleje przy tym o jedną dziesiątą rocznie.

Przy kształtowaniu centralna jest różnica między dwoma instrumentami:

• Ustanowienie spadkobiercy (§ 1937 BGB): spadkobierca staje się następcą ogólnym, otrzymuje udział w całym spadku i odpowiada za zobowiązania spadkowe.
• Zapis (§§ 2147 i nast. BGB): określona osoba otrzymuje pojedynczy przedmiot, na przykład dom, nie stając się spadkobiercą. Ma jedynie roszczenie wobec spadkobierców o przeniesienie.

Za pomocą zapisu można celowo przeznaczyć konkretną nieruchomość jednej osobie, podczas gdy inni pozostają uczestnikami pozostałego spadku.

Unikanie wspólnoty spadkowej oraz powołanie wstępne i podstawienie

Jeśli dziedziczy wspólnie kilka osób, powstaje wspólnota spadkowa (§§ 2032 i nast. BGB). Domem współspadkobiercy mogą wówczas rozporządzać tylko wspólnie, a każdy może w każdej chwili żądać działu (§ 2042 BGB). Jeśli się nie porozumieją, w najgorszym razie grozi licytacja działowa, przy której nieruchomość bywa zbywana poniżej wartości. Właśnie temu można zapobiec dzięki jasnym regulacjom:

• Ustanowienie jedynego spadkobiercy: jedno dziecko otrzymuje dom, a pozostałe są wyrównane zapisami pieniężnymi.
• Polecenie działowe (§ 2048 BGB): ustala Pan, który spadkobierca otrzyma który przedmiot, w razie potrzeby z wyrównaniem wartości.
• Zapis poprzedzający (§ 2150 BGB): współspadkobiercy zostaje przyznany dom dodatkowo do jego udziału spadkowego.

Jeśli majątek ma być kierowany w dwóch etapach, na przykład najpierw do małżonka, a potem do dzieci, pomaga powołanie wstępne i podstawienie (Vor- und Nacherbschaft) (§§ 2100 i nast. BGB). Spadkobierca wstępny korzysta z domu, lecz może nim rozporządzać tylko w ograniczonym zakresie; spadkobierca podstawiony otrzymuje go w sposób zabezpieczony z chwilą podstawienia. Chroni to majątek rodzinny, jest jednak złożone i należy do rąk fachowych.

Przekazać w spadku czy darować za życia? Rozważenie

Często pojawia się pytanie, czy dom należy przekazać w spadku, czy już za życia przenieść. Obie drogi wykorzystują te same kwoty wolne według § 16 ErbStG; decydująca różnica leży w momencie i w kontroli.

• Za przekazaniem w spadku przemawia: pozostaje Pan właścicielem do samego końca i może w każdej chwili zmienić swoje rozrządzenie. Zwolnienie domu rodzinnego dla dzieci obowiązuje wyłącznie w przypadku dziedziczenia.
• Za darowizną za życia przemawia: kwoty wolne można na nowo wykorzystać co dziesięć lat (§ 14 ErbStG), a zastrzeżone użytkowanie (Nießbrauch) nadal zabezpiecza prawo zamieszkania lub dochody z najmu. Darowizny ponadto z każdym rokiem zmniejszają wartość podlegającą uzupełnieniu zachowku (§ 2325 BGB).
• Przeciwko darowiźnie przemawia: oddaje Pan kontrolę nad własnością.

Kolejny punkt dotyczy testamentu berlińskiego: jeśli małżonkowie ustanowią się wzajemnie jedynymi spadkobiercami, kwota wolna dzieci pozostaje niewykorzystana przy pierwszym dziedziczeniu, a przy drugim dziedziczeniu skumulowany majątek napotyka kwotę wolną tylko raz, co może podwyższyć podatek.

Która droga pasuje, zależy od majątku, sytuacji rodzinnej i osobistych celów. Szczegółowe ukształtowanie podatkowe najlepiej omówić ze swoim doradcą podatkowym i notariuszem. Niniejszy materiał jest informacją ogólną i nie zastępuje porady prawnej.