Użytkowanie, spadek i zachowek: jak zastrzeżenie kształtuje spadek

Styk: dlaczego użytkowanie dotyka prawa zachowku

Zachowek (Pflichtteil) zapewnia bliskim krewnym – dzieciom, małżonkom, w pewnych okolicznościach rodzicom – minimalny udział w spadku, nawet jeśli zostali wydziedziczeni. Wynosi połowę ustawowego udziału spadkowego i jest czysto pieniężnym roszczeniem wobec spadkobierców.

Kto już za życia rozdaje swój majątek, mógłby wydrążyć spadek i tym samym pozbawić zachowek treści. Właśnie temu zapobiega roszczenie o uzupełnienie zachowku (Pflichtteilsergänzungsanspruch) według § 2325 BGB: przedmioty darowane są wartościowo doliczane do spadku, tak że zachowek wzrasta.

Użytkowanie znajduje się we wrażliwym miejscu tego systemu. Jeśli darczyńca zastrzega sobie prawo do dalszego korzystania z nieruchomości i pobierania jej pożytków, gospodarczo niemal się jej nie wyzbył. Ma to dwie konsekwencje, które pogłębiamy w tym poradniku: dziesięcioletni termin redukcji często nie biegnie, a obciążenie obniża wartość nieruchomości. Kto chce zapoznać się z podstawami darowizny, przeniesienia lub użytkowania, znajdzie podstawy w naszych odrębnych poradnikach – tutaj chodzi o ich współgranie w przypadku spadku.

Uzupełnienie zachowku według § 2325 BGB i redukcja

Jeśli spadkodawca dokonał darowizny na rzecz osoby trzeciej, uprawniony do zachowku może według § 2325 ust. 1 BGB żądać tytułem uzupełnienia kwoty, o którą wzrasta jego zachowek, gdy przedmiot darowany zostaje doliczony do spadku. Darowizna zostaje więc fikcyjnie odzyskana.

Aby stare darowizny nie oddziaływały wiecznie, § 2325 ust. 3 BGB nakazuje stopniowanie w czasie, tak zwaną redukcję lub model pro rata temporis:

• W pierwszym roku przed przypadkiem spadku darowizna liczy się w pełnym zakresie.
• Za każdy kolejny rok wartość podlegająca zaliczeniu spada o jedną dziesiątą: po dwóch latach więc 9/10, po pięciu latach 5/10.
• Po upływie dziesięciu lat od spełnienia świadczenia darowanego przedmiotu darowizna pozostaje całkowicie nieuwzględniona.

Kto przenosi wcześnie i ostatecznie, może więc skutecznie obniżyć zachowek. Decydujące jest słowo świadczenie w § 2325 ust. 3 BGB: termin zaczyna biec dopiero, gdy przedmiot rzeczywiście został wydzielony z majątku darczyńcy. Samo przepisanie w księdze wieczystej nie zawsze do tego wystarcza – i tu wkracza użytkowanie.

Sedno sprawy: przy zastrzeżonym użytkowaniu termin często nie biegnie

Jeśli darczyńca zastrzega przy przeniesieniu obszerne zastrzeżone użytkowanie (Vorbehaltsnießbrauch), dziesięcioletni termin według utrwalonego orzecznictwa z reguły nie zaczyna biec. Powód: kto nadal mieszka w nieruchomości lub zachowuje jej wpływy z najmu, właśnie nie rezygnuje z korzyści gospodarczej. Brakuje świadczenia w rozumieniu § 2325 ust. 3 BGB.

Podstawowe znaczenie ma tu wyrok Federalnego Trybunału Sprawiedliwości (BGH) z 27 kwietnia 1994 r. (sygn. IV ZR 132/93). Według niego świadczenie zachodzi tylko wtedy, gdy spadkodawca nie tylko ostatecznie rezygnuje ze swojej pozycji właściciela, lecz także zrzeka się dalszego korzystania z przedmiotu w istotnym zakresie. Przy nieograniczonym zastrzeżonym użytkowaniu darczyńca nie rezygnuje z korzyści – termin spoczywa. Fachowcy nazywają to orzecznictwem o zrzeczeniu się korzyści (Genussverzicht-Rechtsprechung).

Praktyczna doniosłość jest znaczna: nieruchomość darowana 20 lat temu pod pełnym użytkowaniem może w przypadku spadku nadal w pełni wejść do uzupełnienia zachowku – jakby nigdy nie została darowana. Domniemany zysk na czasie ulatnia się. Uprawnieni do zachowku powinni więc zlecić dokładne zbadanie starych darowizn; w pierwszej kolejności są często własny adwokat lub notariusz.

Kiedy termin mimo użytkowania lub prawa zamieszkania jednak biegnie

Orzecznictwo o zrzeczeniu się korzyści nie jest automatyzmem. Liczy się to, czy obdarowanemu pozostaje samodzielne gospodarcze korzystanie. Kilka konstelacji powoduje, że termin biegnie mimo zastrzeżonych praw:

• Zastrzeżone prawo zamieszkania zamiast użytkowania: wyrokiem z 29 czerwca 2016 r. (sygn. IV ZR 474/15) BGH orzekł, że samo prawo zamieszkania z reguły nie przeszkadza świadczeniu. Termin zaczyna wtedy biec z wykonaniem darowizny.
• Prawo korzystania tylko do części: jeśli zastrzeżenie ogranicza się np. do jednego z kilku mieszkań, podczas gdy obdarowany może wynajmować pozostałe jednostki, pozostaje mu gospodarczo istotne korzystanie – termin zazwyczaj biegnie.
• Użytkowanie ułamkowe (Quotennießbrauch): jeśli darczyńca zastrzega sobie tylko część pożytków, bieg terminu może rozpocząć się w takim zakresie, w jakim obdarowany otrzymuje pozostałą korzyść.

Miarodajne nigdy nie jest oznaczenie prawa, lecz spojrzenie gospodarcze: jeśli darczyńca zachowuje korzyść co do istoty, termin spoczywa; jeśli obdarowanemu pozostaje coś istotnego, biegnie. To rozgraniczenie jest w konkretnym przypadku wymagające i zależy od konkretnego ukształtowania.

Dla darowizn na rzecz małżonka obowiązuje ponadto własna reguła: według § 2325 ust. 3 zdanie 3 BGB termin nie zaczyna biec przed rozwiązaniem małżeństwa – niezależnie od użytkowania.

Wycena użytkowania: § 14 BewG, wartość kapitałowa i wartość roczna

Czy przy zachowku, przy podatku od darowizn, czy przy wartości obciążonej nieruchomości – użytkowanie zawsze musi być wyrażone w euro. Miarą jest wartość kapitałowa: wielokrotność wartości rocznej.

• Wartość roczna to roczna korzyść z korzystania, czyli rzeczywisty roczny czynsz netto przy wynajmie lub zaoszczędzony czynsz przy korzystaniu na własne potrzeby.
• Mnożnik ustala się według § 14 BewG. Wywodzi się go z tablicy umieralności Federalnego Urzędu Statystycznego i zależy od wieku i płci uprawnionego: im młodszy użytkownik, tym wyższy mnożnik, a tym samym wartość kapitałowa.
• Wartość roczna jest ograniczona w górę. W przypadku nieruchomości może podatkowo wynosić najwyżej wartość nieruchomości podzieloną przez 18,6.

Przykład dla rzędu wielkości: jeśli mieszkanie przynosi 12.000 euro rocznego czynszu netto i dla uprawnionej wynika mnożnik około 12, wartość kapitałowa użytkowania wynosi około 144.000 euro. Przy zachowku obowiązuje dodatkowo zasada najniższej wartości z § 2325 ust. 2 BGB: porównuje się wartość z chwili darowizny i z chwili spadku; liczy się niższa. To, która wartość jest miarodajna, decyduje także o tym, czy obciążenie użytkowaniem w ogóle zostaje odliczone. Te obliczenia są złożone – podstawą każdego rzetelnego wyrażenia w liczbach jest realistyczna wartość rynkowa nieruchomości.

Użytkowanie w przypadku spadku: wygaśnięcie, połączenie i zapis

Jeśli umiera uprawniony z użytkowania, jego dożywotnie użytkowanie wygasa według § 1061 BGB. Jest ono ściśle osobiste i niedziedziczne. Właściciel ma wtedy nieruchomość nieobciążoną – w przypadku spadku po darczyńcy obciążenie odpada, a pełna wartość może stać się istotna dla zachowku.

Jeśli natomiast najpierw umiera obciążony właściciel – np. obdarowane dziecko, które umiera przed rodzicem uprawnionym z użytkowania – użytkowanie trwa nadal. W spadku po dziecku znajduje się wtedy obciążona nieruchomość: dla zachowku liczy się wartość rynkowa pomniejszona o skapitalizowane użytkowanie.

Szczególnością jest połączenie (Konsolidation): jeśli użytkownik staje się zarazem pełnym właścicielem – np. jako jedyny spadkobierca nieruchomości – użytkowanie i własność łączą się w jednej osobie, a użytkowanie wygasa.

Wreszcie użytkowanie może też zostać przyznane testamentowo jako zapis, często na rzecz pozostałego przy życiu małżonka na domu rodzinnym. Taki zapis użytkowania obniża wartość własności dla dziedziczących dzieci. Jeśli dziecko uprawnione do zachowku zostało obdarowane jedynie zapisem użytkowania, może je odrzucić według § 2307 BGB i zamiast tego żądać swojego zachowku w pieniądzu.

Ukształtowanie, typowe konflikty i wartość rzetelnej wyceny

Ze współgrania użytkowania i zachowku powstają powracające punkty sporne. Kto je zna, może wcześnie przeciwdziałać:

• Pominięte rodzeństwo: jeśli jedno dziecko zostaje obdarowane nieruchomością, a inne pozostają z niczym, grozi roszczenie o uzupełnienie zachowku – przy pełnym użytkowaniu bez ochronnego dziesięcioletniego terminu.
• Jeśli spadek nie wystarcza, obdarowany odpowiada subsydiarnie według § 2329 BGB: musi znosić zaspokojenie z darowizny albo zapłacić brakującą kwotę w pieniądzu.
• Spór o wartość: uprawnieni do zachowku ustalają wartość nieruchomości wysoko, spadkobiercy nisko. Wyrażenie w liczbach użytkowania według § 14 BewG dodatkowo zaostrza konflikt.

Podejścia do ukształtowania, takie jak zrzeczenia się zachowku, wyważone przysporzenia na rzecz wszystkich uprawnionych lub świadomy wybór między użytkowaniem a prawem zamieszkania, należą do rąk notariusza i adwokata specjalisty. Nie wyprzedzamy tego – ale każda z tych decyzji stoi i upada wraz z solidną wartością nieruchomości.

Właśnie tu leży wkład Richter Immobilien-Transaktionen: neutralna, rzetelna wycena Państwa nieruchomości jako rzeczowa podstawa obliczenia zachowku, darowizny lub działu. Wyrośnięci na przestrzeni dziesięcioleci, dysponujemy siecią z ponad 20.000 kontaktów i znamy rynek w Düsseldorfie i NRW. Nie dajemy gwarancji określonego wyniku – ale dajemy wiarygodną ocenę, na której rodziny mogą się oprzeć.